Książki

"Rękopis znaleziony w Saragossie powstał na marginesie podróżniczej i naukowej pasji Potockiego, jest jednak ściśle z nimi związany. Autor zastosował znany w literaturze chwyt „znalezionego rękopisu”, starając się w ten sposób podkreślić autentyczność utworu, niejako jedynie znalezionego i wydanego przez niego. Akcja powieści rozgrywa się w ciągu sześćdziesięciu sześciu dni w 1739 roku w Hiszpanii. Alfons van Worden, młody kapitan gwardii walońskiej, podróżujący przez dolinę Los Hermanos, spędza noc w zajeździe Venta Quemada. Spotkanie z poznanymi tam Eminą i Zibeldą – wyznającymi islam kuzynkami z mauretańskiego rodu Gomelezów – kończy się pod szubienicą, co staje się początkiem jego niezwykłych i przerażających przygód. Wszystko zresztą wskazuje na to, że przygoda, która przydarzyła się van Wordenowi jest rodem z opowieści niesamowitych: opuszczona gospoda, gdzie nieoczekiwanie pojawia się wspaniała sala, która następnego dnia już nie istnieje, Murzynka z zaproszeniem od kuzynek zjawiająca się po północy, przebudzenie obok dwóch trupów i to, że podobne historie przydarzyły się i innym osobom, m.in. opętanemu Paszekowi i kabaliście, którego główny bohater sam ma okazję znaleźć pod szubienicą. Osoby, które spotyka, też nie są zwyczajne: Cyganie, których naczelnik, Pandesowna, opowiada mu swoje dzieje, Żyd Wieczny Tułacz, nad którym ma władzę kabalista, dziewczyna zamierzająca poślubić zodiakalne Bliźnięta… Niezwykłość tę podkreśla fakt, że ich dzieje główny bohater poznaje stopniowo, dzień po dniu, i nieustanne musi czekać na ciąg dalszy. Powieść Potockiego ma budowę szkatułkową: z jednej opowieści wysnuwa się druga, a z niej trzecia, czwarta, itp. W nawarstwiających się opowieściach spotkanych w podróży osób, rozpoczynanych z nastaniem nowego dnia, a kończonych o zachodzie słońca, pojawiają się bohaterowie z różnych krajów, czasów i warstw społecznych oraz wykłady z niemal wszystkich dziedzin wiedzy: filozofii, historii, religii, matematyki, nauk przyrodniczych, a nawet nauk tajemnych.
Rękopis znaleziony w Saragossie jest bez wątpienia arcydziełem, które swoją wieloznacznością pobudza do ciągle nowych interpretacji; odczytywano tę powieść w kontekście epoki, jako utwór biograficzny, jako dzieło filozoficzne, jako grę z konwencjami literackimi, a nawet według klucza masońskiego, czy kart tarota. Rękopis jest fascynującą lekturą, która dostarcza Czytelnikowi wielu emocji w poszukiwaniu dalszego ciągu zagmatwanych losów wszystkich bohaterów i rozwiązań niesamowitych zagadek. "